Հեռախոս` +374 (0) 10 266 860

Էլ․ փոստ` contact@langcom.am

Ուղղագրական մի կանոնի վերանայման առաջարկ

Դավիթ Գյուրջինյան

Արդի արևելահայերենի ուղղագրությունը 1922 թվականի, այնուհետև 1940-ի փոփոխությունից հետո1 տասնամյակների ընթացքում որոշակիորեն կանոնարկվել է. Հայաստանի կառավարությանն առընթեր Տերմինաբանական կոմիտեի (այնուհետև Հայերենի բարձրագույն խորհրդի) որոշումներ են ընդունվել, հրատարակվել են ուղղագրական ընդարձակ և համառոտ, ընդհանուր և մասնավոր, դպրոցական բառարաններ, տեղեկատուներ, իսկ դասագրքերում, ուսումնաօժանդակ ձեռնարկներում զետեղված դասերը և նյութերն ամրապնդել են գործող ուղղագրությունը: Մշակված ուղղագրական կանոնները պարտադիր են համարվել և կիրառվել գրեթե ամենուրեք:

Շատերին կարող է թվալ, թե հայոց լեզվի այս ոլորտում ամեն ինչ հստակ է, մեծ խնդիրներ ու անելիքներ չկան (ուղղագրական երկու համակարգերի` ավանդական և նոր, խնդրից զատ): Իրականում այդպես չէ:

Հայաստանում ներկայումս գործածվող ուղղագրության շրջանակում, բացի բաղադրյալ հատուկ անունների և տարատեսակ բաղադրությունների ու բառակապակցությունների գրության խնդիրներից2, ուղղագրության մի շարք լուծելի խնդիրներ ևս կան: Այս անգամ կանդրադառնանք մեկ մասնավոր դեպքի:

Խայտաբղետ և վիճահարույց է (հաճախ անգամ անտրամաբանական) ըստ հաստատված կանոնի սովորաբար յա երկհնչյունով գրվող անձնանունների ուղղագրությունը` Սոֆյա, Վիկտորյա, Օֆելյա, Ամալյա, Եպրաքսյա, Երմոնյա… Ավանդական ուղղագրությամբ այս կարգի անունները գրվել և այժմ էլ գրվում են իա-ով, ինչպես` Սոփիա/Սոֆիա, Վիկտորիա և այլն3: Սա հստակ է: Հիշենք Սուրբ Գրքի հեղինակների անուններից` Երեմիա, Սոփոնիա, Միքիա, Մաղաքիա, Նէեմիա, Աստվածաշնչում հիշատակված անձնանուններից (պատահաբար ընտրված մեկ գլխից միայն)` Ադոնիա, Ազանիա, Ազարիա, Անիա, Աքազիա, Մաազիա, Ովդիա, Սաբանիա, Սեբանիա, Սեդեկիա, Սարաբիա և այլն4: Դարերի ընթացքում հայոց մեջ արմատացան օտար ծագում ունեցող Անանիա-ն, Զաքարիա-ն, Եղիա-ն, Երեմիա-ն… Իսկ հետո` շատ դարեր անց, 20-րդ դարի առաջին կեսին, ուղղագրության փոփոխությունից հետո մեջտեղ եկան ռուսական Վանյա-ն, Վոլոդյա-ն, Ժենյա-ն և այլն:

Արևելահայերենում այժմ գործող կանոնը մշակվել է դեռևս տասնամյակներ առաջ և անցյալ դարի 50-ականներից սկսած` ամրակայվել հայերենի դպրոցական դասագրքերում: Տեսնենք, թե ի՛նչ է սահմանվել: Այսպես. «Իա երկհնչյունը5 շփոթվում է յա երկհնչյունի հետ, ուստի պետք է հիշել հետևյալ կանոնները: 1. Հայերեն կամ հայերեն դարձած բառերի արմատների մեջ իա երկհնչյունը գրվում է հեքիաթ, խավիար, դաստիարակ, Սուքիաս, Մարիամ, Անանիա, Զաքարիա, Երեմիա, Եղիա, Եղիազար, Ուստիան, Արփիար, Բունիաթ, կրիա, ծիածան, բամիա և փասիան բառերի մեջ: 4. Մարդկանց հատուկ անունների վերջում գրվում է յա: Օրինակ` Վոլոդյա, Մանյա, Լուսյա, Օֆելյա, Վիկտորյա, Ամալյա, Սոֆյա և այլն: Ծանոթություն: Հատուկ անունների շեշտված վերջնամաս իա-ն գրվում է իա: Օրինակ` Լի՛ա, Մարի՛ա»6:

Նույն մոտեցումը դրսևորվել է նաև այլ տեղերում: Այսպես, մի տեղեկատուում երկհնչյունների ուղղագրությանը նվիրված բաժնի «Իա երկձայնավորի ուղղագրությունը» ենթաբաժնում գրված է, որ «իյա կամ յա լսվելիս իա է գրվում» մի շարք դեպքերում, որոնցից են`«բ) մի շարք հատուկ անուններում. օրինակ` Անանիա, Արփիար, Բունիաթ, Եղիա, Եղիազար, Զաքարիա, Գողիաթ, Մարիամ, Ուստիան, գ) տեղանուններում. օրինակ`Ասիա, Արաբիա, Ավստրիա, Սոֆիա, Ֆրանսիա, դ) անձնանունների շեշտված վերջնամասում. Օրինակ` Լի՛ա, Մարի՛ա», և ապա` «Մնացած դեպքերում յա լսվելիս` գրվում է յա»7:

Կանոնարկելու փորձ է արվել. «Յա երկհնչյունը շփոթվում է իա երկձայնավորի հետ, ուստի պետք է հիշել յա գրվելու հետևյալ կանոնները. ա) անձնանունների վերջում գրվում է յա. օրինակ` Ամալյա, Ասյա, Գենյա, Դարյա, Զոյա, Ժենյա, Իլյա, Կոլյա, Մանյա, Նյուսյա, Սոֆյա, Սոնյա, Վանյա, Վոլոդյա, Տանյա, Օֆելյա, Ֆենյա: Ծան.: Տեղանուններում գրվում է իա` Ասիա, Սոֆիա»8: Ըստ այդմ էլ անձնանունները հիշյալ գրությամբ ժամանակին զետեղվել են դպրոցական ուղղագրական բառարանում9 և արմատացել:

Այս մոտեցումն ընդունվել է մասնագիտական շրջանակների կողմից, հանդիպում է ուսումնական և մեթոդական գրքերում` «Յա երկհնչյունով գրվում են նաև հատուկ անունները, եթե շեշտված չեն (Ասյա, Օֆելյա, Լյուսյա և այլն), իսկ եթե շեշտված են, գրվում են իա-ով (Լիա, Մարիամ10 և այլն)»11:

Պատահական չէ, որ այն հանդիպում է դպրոցական հաջորդ դասագրքերում: Այսպես. «Յա երկհնչյունը գրվում է իա տառերով. բ) մի շարք անձնանունների մեջ. Անանիա, Ազարիա, Բունիաթ, Եղիա, Եղիազար, Երեմիա, Զաքարիա, Մարիամ, Սուքիաս: Բոլոր մյուս դեպքերում յա երկհնչյունը գրվում է յա տառերով: Օրինակ` մետաղյա, մատյան, Արաքսյա, Օֆելյա, կյանք»12:

20-րդ դարի 50-ականներից այս մոտեցումը հասավ մինչև մեր օրերը, մեզ (բառիս բուն իմաստով), և մենք ևս այն ներկայացրինք դպրոցական դասագրքում, բավական հպանցիկ, որքան պահանջում է 5-րդ դասարանի դասընթացը: Այսպես. «Կանանց օտար անունները գրվում են յա-ով, ինչպես` Ամալյա, Օլյա, Եպրաքսյա: Բացառություն են, օրինակ, Մարիա, Լիա անունները, որոնցում ի-ն շեշտվում է: Մի քանի անուններ ունեն զուգահեռ ձևեր`

Աշխարհագրական անուն

Ասիա (աշխարհամաս)
Սոֆիա (Բուլղարիայի մայրաքաղաքը)
Վիկտորիա (ջրվեժ և լիճ)

Կնոջ անուն

Ասյա
Սոֆյա
Վիկտորյա13

Նույնիսկ այսպիսի առաջադրանք ենք տվել աշակերտներին. «Լրացրո՛ւ շարքերը համապատասխան երկհնչյուն ունեցող անձնանուններով: Տղամարդու անուն` Անանիա, … Կնոջ անուն` Օֆելյա, …»14: Բայց հենց մենք գոհ չենք սրանից: Սակայն դպրոցական դասագրքում ուղղագրական նորամուծության չէինք կարող դիմել. անթույլատրելի է: Այդ ժամանակից սկսած, երբ համոզվեցինք, որ կանոնն անկատար է ու հակասական, որոշեցինք հրապարակային դարձնել հարցը և որոշակի լուծման հասնել: Միաժամանակ պիտի արձանագրենք, որ այսօր էլ հիշյալ կանոնն ամրակայելու համար մանկավարժները և հետազոտողները որոշակի աշխատանք կատարում են:

Ուսումնաօժանդակ մի ձեռնարկում, օրինակ, դա կրկին արվում է տղամարդկանց և կանանց անունները հանդիպադրելու միջոցով. «Իա երկհնչյունի ուղղագրությունը» բաժնում, տրվում են հետևյալ անձնանունները` Երեմիա, Ազարիա, Զաքարիա և Լիլյա, Սոֆյա, Վիկտորյա15: Չնայած որ, ինչպես տեսանք, տղամարդկանց մի շարք օտար (սակայն արևելահայերի մեջ գործածվող) անուններ կան, որոնք յա-ով են վերջանում` Կոլյա, Վանյա, Վասյա, Վոլոդյա և այլն: Հիշյալ կանոնն աննշան փոփոխությամբ, մասնավորապես ռուսերենի հետ կապելով, ներկայացվում է հայոց լեզվի համալսարանական դասագրքում. «Օտարազգի ia (ռուս. ия, я) անշեշտ վերջավորությամբ անձնանուններում տառադարձվում է յա. Ասյա, Վոլոդյա, Ամալյա, Օֆելյա. Տեղանուններում` իա. Ասիա, Անգլիա, Գերմանիա, Ֆրանսիա: Շեշտակիր ия-ն անձնանուններում տառադարձվում է իա. Լիա, Մարիա»16:

Տասնամյակներով ամրակայված մոտեցմամբ, առավելաբար դպրոցական ուսուցման մեջ հայտնի ձևով կանոնը ներկայացվում է նաև բուհական մի ձեռնարկի «Երկհնչյունների ուղղագրությունը» վերնագրի ներքո. «[ՅԱ] արտասանվում, բայց ԻԱ է գրվում հետևյալ դեպքերում. Անձնանուններ – Անանիա, Ազարիա, Եղիա, Եղիազար, Երեմիա, Զաքարիա… Տեղանուններ – Ասիա, Անգլիա, Ավստրալիա, Սոֆիա (քաղաք), Վիկտորիա (ջրվեժ) և այլն: Այլ դեպքերում [ՅԱ] լսելիս գրվում է ՅԱ: Բառավերջում` …, կանանց բոլոր օտար անուններում` Օֆելյա, Մարուսյա, Վիկտորյա, Արաքսյա17 և այլն, բացառությամբ Լիա և Մարիա անունների, որոնցում շեշտվում է ի-ն»18:

Առհասարակ հարկ է նշել, որ իրականում բացառություններն այս երկուսը չեն: Հիշենք սփյուռքահայ հայտնի բանաստեղծուհու անունը` Ալիսիա Կիրակոսյան: Այդպես էլ` Վիա (լատիշ դերասանուհի Վիա Արտմանե), պորտուգալական Բիա, իսպանական Ֆիդելիա, իտալական Ֆաբրիցիա, Գրացիա, եվրոպական Միա, Մարսիա, ուզբեկական Զուլֆիա և այլն: Կարելի է հսկայական մի ցանկ ներկայացնել: Այս հարցին, անշուշտ, կարող էին անդրադառնալ բուհական վերոհիշյալ դասագրքերը` ընդլայնելով անձնանունների շրջանակը և բացահայտելով կանոնի մեջ առկա հակասությունները: Ուսումնական նպատակներ հետապնդող գրքերում հեղինակները պարտավոր էին անդրադառնալ անձնանուններում իա/յա-ի ուղղագրությանը` միաժամանակ ներկայացնելով ընդունված կանոնը: Այստեղ, բացառությամբ բուհական դասագրքերի, հեղինակները չէին կարող իրենց անձնական կարծիքը ներկայացնել կամ սովորողներին ցույց տալ կանոնի խոցելի կետերը: Այդպիսի մոտեցում դպրոցական ուսուցման մեջ մեթոդապես հնարավոր չէ դրսևորել: Խնդիրներ են առաջանում, սակայն, ուղղագրական բառարաններ և անձնանունների ցանկեր պատրաստողների համար:

Դպրոցական ուղղագրական բառարաններից մեկը, օրինակ, հետևելով գործող կանոնին, բառացանկի մեջ զետեղել է Ամալյա, Երմոնյա, Լիլյա, Մելանյա, Օֆելյա և բազմաթիվ այլ անուններ, սակայն եզակի դեպքերում ներկայացրել է զույգ ձևեր, ինչպես` Վիկտորյա // Վիկտորիա` իբրև միևնույն անվան զուգագրություն, և իա / յա-ով տարբերվող անուններ, ինչպես` Սոֆիա և Սոֆյա, նաև Ալիսիա19: Դպրոցական մեկ ուրիշ բառարանում ունենք Եվգենյա, Երմոնյա, Էմիլյա, Ժենյա, Լիլյա, Լյուսյա, Մանյա, Մելանյա, Նատալյա, Սոֆյա, Վիկտորյա, Քսենյա, Օֆելյա, Ֆենյա, բայց և Ալիսիա, Լիգիա, նաև Սոֆիա Ռոտարու, Ջուլիա Ռոբերթս20: Վերոբերյալ փաստերը հստակորեն ցույց են տալիս, որ գործող կանոնն այլևս լիարժեք չի ծառայում հայերեն գրողներին և «ճաքեր է տալիս»: Ուշագրավ է, որ լեզվաբաններից ոմանք, թերևս զգալով կանոնի հակասականությունը, իրենց աշխատանքներում խուսափել են յա-ով վերջացող անձնանունները, ինչպես նաև Սոֆիա – Սոֆյա կարգի հակադրությունները ներկայացնելուց21:

Ուղղագրական այս կանոնում իսկապես կան մի շարք հակասություններ:

1. Կանոնն ասում է, թե արտասանվում է յա, գրվում է յա, սակայն մի շարք դեպքերում տարբերակում ենք` աշխարհագրական անունները` -իա-ով, անձնանունները` յա-ով, այնինչ բացարձակաբար հնչյունական միևնույն ձևավորումն ունեցող անունների հետ գործ ունենք: Օրինակ` Սոֆիա – Բուլղարիայի մայրաքաղաքը և Սոֆյա – կնոջ անուն: Բայց հայտնի երգչուհու անունը զանգվածային լրատվության միջոցներում և այլուր հանդիպում է գերազանցապես իա-ով` Սոֆիա Ռոտարու:

2. Որևէ անձի անունով կոչում են տեղավայրեր: Տեղանունը գրում ենք իա-ով, անձնանունը` յա-ով: Այսպես. Մեծ Բրիտանիայի Վիկտորիա թագուհու անունով են կոչվել Վիկտորիա ջրվեժը Զամբեզի գետի վրա, Վիկտորիալիճը Արևելյան Աֆրիկայում: Այդպես էլ կան Վիկտորիա կղզի Կանադական արկտիկական արշիպելագում, նահանգ Ավստրալիայի հարավ-արևելքում, Սեյշելյան Կղզիներ պետության մայրաքաղաքը, քաղաք Կանադայում, Վիկտորիա Նեղոս, որ Նեղոս գետի անվանումն է Ուգանդայում, Վիկտորիայի երկիր տարածքը Անտարկտիդայում22 և այլն: Ի՞նչ է ստացվում. թագուհու անունը պիտի գրենք յա-ով, իսկ աշխարհագրական անունները, որոնք շատ դեպքերում անվանակոչվել են հենց նույն այդ միապետի անունով` իա-ով: Զվարճալի է, որ մյուս կողմից հայուհիների պարագայում հետևողականորենգրում ենք յա` Վիկտորյա:

3. Հակադարձության օրենքով սկսել են վիճարկել աշխարհահռչակ Սուրբ Սոֆիայի տաճար բաղադրյալ հատուկ անվան ուղղագրությունը, որ անխախտ գրությամբ` իա-ով, հասել է մեր օրերը: Առաջարկում են, ապա ուսումնական նյութերում, ինչպես նաև դպրոցի ավարտական և համալսարանական քննական հարցաթերթերում զետեղում Սուրբ Սոֆյայի տաճար ձևը, իբր կնոջ անունից է առաջ եկել23:

4. Անձնանուններում յա-ի ներմուծումն արվել է հիմնականում ռուսական անձնանունները տառադարձելու թելադրանքով: Այնինչ այլ ազգերի շատ ու շատ անուններ (իտալական, իսպանական, հոլանդական, ամերիկյան և այլն), որոնք հար և նման են մեզանում յա-ով ամրակայվածներին, այսօր թարգմանական գեղարվեստական ստեղծագործություններում, մամուլում և այլուր գրվում են իա-ով: Այսպես, Ալեքսիա, Սեսիլիա, Ֆաբրիցիա, Լաուրենսիա, Մարիսիա, Ջունիա, Սասկիա, Սիլվիա, Տալիա և այլն:

5. Խորացել է զուգաձևությունը: Որոնողական համակարգով համացանցում փնտրենք գերմանացի հայտնի կինոդերասանուհուն. նրա անունը հանդիպում է թե՛ յա-ով, թե՛ իա-ով` Նաստասյա ԿինսկիՆաստասիա Կինսկի: Փաստորեն այնտեղ, որտեղ հենց յա պիտի գրվեր (գերմ. Nastassja Kinski), հանդես է գալիս նաև իա-ն: Սա լրացուցիչ հոգս է հայերեն գրողների համար:

Հստակ է, որ բազմաթիվ անուններ` Անաստասիա, Ստեֆանիա, Լուկրեցիա, Օլիվիա, Կլաուդիա, Եսենիա, այսպես ասած «չեն տեղավորվում» մշակված կաղապարի մեջ: Բայց սրանցից վարպետորեն խուսափում ենք ուսումնական գրքերում, իսկ զանազան տեղերում, այդ թվում գեղարվեստական հայտնի ստեղծագործություններում (Շիրվանզադեի «Արտիստը» պատմվածքի սինյորա Ստեֆանիա-ն) նրանք սովորաբար գրվում են իա-ով` առաջացնելով արդարացի տարակուսանք:

Ի՞նչ է պարզվում. կանոնը գրվում է հայերենի դասագրքերում, նրան «սրբորեն» հետևում են անձնագրային բաժիններում24, որտեղից էլ այն իր ազդեցությունն է ունենում այլ կարգի փաստաթղթերի վրա: Սակայն մենք ականատես ենք, թե ինչպես շատ ու շատ դեպքերում այդ նույն կանոնն անտեսվում է (կամ շրջանցվում) անկատարության պատճառով: Դրանք գեղարվեստական և գիտական գրքեր են, ֆիլմերի վերնագրեր, մամուլի հրապարակումներ և այլն: Հայերեն ամենահեղինակավոր հրատարակություններից մեկում` «Հայկական սովետական հանրագիտարանում», օրինակ, Մեծ Բրիտանիայի թագուհու անունը իրավացիորեն գրված է իա-ով` Վիկտորիա (պարզից էլ պարզ է, որ իա/յա-ի ուղղագրությունը հանրագիտարանի հեղինակներին և խմբագիրներին քաջ ծանոթ էր):

Բանադարձելով ավետարանական հայտնի խոսքը` հայտարարում ենք. կանոնը պիտի ծառայի մարդկանց և ոչ թե մարդիկ` կանոնին:

Ելնելով վերոշարադրյալից` եզրակացնում ենք, որ հասունացել է անձնանունների վերջում յա երկհնչյունի գրության կանոնը փոխելու կամ այն ավելի ճկուն դարձնելու անհրաժեշտությունը: Ուստի առաջարկում ենք` օտար ծագմամբ անձնանվան (անկախ նրանից` տղամարդու անուն է, թե կնոջ) վերջում իա կամ իյա25 արտասանելիս կամ լսելիս գրել իա: Բացառություն են`ա) Հայերեն յա վերջածանցով կազմված հատուկ անունները, ինչպես` Հրաչյա, Մետաքսյա, Արաքսյա26: բ) Այլալեզու առանձին անունների հարցում կգործեն տառադարձման ընդունված կանոնները` ռուսերեն այն անձնանունները, որոնք վերջանում ья-ով և ունեն ия-ով հակադրությունը, ինչպես` Мария – Марья, հայերենում կդառնան Մարիա – Մարյա:

Այսպիսով: Ի՞նչ ենք շահում ուղղագրական այս փոփոխությունից:

1. Հիմնականում վերանում է այս կարգի անձնանուններում տիրող խառնաշփոթը, իա-յա-ի գրության հարցում որոշակի միօրինակություն և հստակություն է մտնում:

2. Վերանում է կանանց և տղամարդկանց անունների գրության չպատճառաբանված և արհեստական տարբերակումը:

3. Միասնական է դառնում նույնանուն անձնանունների և տեղանունների գրությունը:

4. Կանոնն այսպես հաստատելու դեպքում անձնանունների այս շրջանակում վերականգնվում է կապը ավանդական ուղղագրության հետ:

5. Թեկուզ սահմանափակ, բայց մերձեցման քայլ է կատարվում արդի հայերենի գրական երկու տարբերակների ուղղագրական համակարգերի միջև:

6. Մեթոդապես դյուրանում է այս կարգի անձնանունների և տեղանունների ուղղագրության ուսուցումը:

7. Կազատվենք հոգեբանական այն մտացածին բարդույթից, թե հայերենում անհստակ շատ բան կա, դժվար է կողմնորոշվել և այլն:

Ի՞նչ դժվարություններ կառաջանան:

1. Կանոնի փոփոխության դեպքում միառժամանակ կառաջանա զուգագրություն, որը որոշ անհարմարություն կստեղծի, սակայն դա հաղթահարելի է:

2. Անձնագրային և այլ փաստաթղթային տարբերություններ ի հայտ կգան, ժամանակի ընթացքում դա ևս կկարգավորվի:

3. Ոմանք (այդ թվում` միասնական գրության ենթակա անուններ ունեցողները) հոգեբանական անհարմարավետություն կզգան:

Ի՞նչ անելիքներ կան:

1. Հարկավոր է մշակել տարբեր լեզուների (նաև նրանց անձնանունների) հայերեն տառադարձման կանոններ, պատրաստել և հրատարակել օտար անձնանունների և նրանց հայերեն համարժեքների ցանկեր:

2. Հարկ կլինի թարմացնել հատուկ անունների բառարանները, բառացանկերը և տեղեկատուները, ճշտումներ մտցնել այնտեղ, վերանայել այս անուններին առնչվող ուսումնական նյութը:

Ե՞րբ և ինչի՞ց սկսել:

Ուղղագրական այս կանոնի ճշգրտումը չպետք է հետաձգել: Կարելի է մասնագիտական քննարկում ծավալել (այս հրապարակումը կարող է համարվել առաջին քայլն այդ ուղղությամբ), այնուհետև ընդհանուր հայտարարի գալով` վճռականություն դրսևորել և փոփոխել արդեն հնացած և անկատար կանոնը:


Ծանոթագրություններ

1 Այս պահին մեր խնդիրը չէ ուղղագրության այդ արմատական փոփոխությանը գնահատական տալը:
2 Առ այսօր վիճահարույց են հատկապես բաղադրյալ հատուկ անունների այս կամ այն բաղադրիչը մեծատառ կամ փոքրատառ գրելու, ինչպես նաև տարատեսակ բաղադրյալ բառերի և բառակապակցությունների բաղադրիչները միասին, անջատ կամ գծիկով գրելու մի շարք դեպքեր: Սրանց ուղղագրությանը, որոշ դեպքերում նաև կանոնարկելուն և գրության միասնականություն հաստատելուն են նվիրված մեր կազմած բառարան-տեղեկատուները`«Հայերեն բառարան-տեղեկատու. միասին, անջատ կամ գծիկով գրվող բառեր» (6-րդ հրատ., Ե., 2008), «Մեծատա±ռ, թե± փոքրատառ. Հայերեն բառարան-տեղեկատու» (4-րդ, լրամշակված հրատ., Ե., 2007):
3 Հ. Աճառեան, Հայոց անձնանունների բառարան, հհ. 1-4, Ե., 1942-1962:
4 Նէեմ., Ժ 1-27 /Աստուածաշունչ մատեան Հին եւ Նոր Կտակարանաց, Ե., 1997:
5 Կամ երկձայնավորը: Եզրույթի հարցն այստեղ չենք շոշափում:
6 Ա. Ղարիբյան, Հայոց լեզվի դասագիրք V-VII դասարանների համար, Ե., 1965, էջ 74-75:
7 Ա. Ղարիբյան, Գ. Պարիս, Հայոց լեզվի քերականության, ուղղագրության և կետադրության ուղեցույց, Ե., 1957, էջ 9:
8 Ա. Ղարիբյան, Գ. Պարիս, նշվ. աշխ., էջ 11:
9 Ա. Ղարիբյան, Գ. Պարիս, Դպրոցական ուղղագրական բառարան, Երկրորդ վերամշակված հրատ., Ե., 1959:
10 Սխալմունք է. պիտի լիներ Մարիա:
11 Տ. Շահբազյան, Հայոց լեզվի դասավանդման մեթոդիկա, Ե., 1958, էջ 325:
12 Է. Աղայան, Հ. Բարսեղյան, Հայոց լեզու, դասագիրք 4-րդ դասարանի համար, Ե., 1981, էջ 90:
13 Դ. Գյուրջինյան, Թ. Ալեքսանյան, Ա. Գալստյան, Մայրենի 5, Ե., 2006, էջ 51:
14 Նշված դասագիրքը, էջ 52:
15 Գ. Մկրտչյան, Ուղղագրական ժամանց, Ե., 2007, էջ 39:
16 Ա. Սուքիասյան, Ժամանակակից հայոց լեզու, Ե., 1982, էջ 98:
17 Սխալմունք է, քանի որ այս անձնանունը զուտ հայկական կազմություն է:
18 Ֆ. Խլղաթյան, ժամանակակից հայոց լեզու, մաս Ա, Ե., 2009, էջ 88:
19 Ռ. Նազարյան, Ա. Գյոդակյան, Հայերեն ուղղագրական դպրոցական բառարան (խմբագիր` Դ. Գյուրջինյան), Ե., 2004:
20 Ա. Գալստյան, Հատուկ անունների բառարան-տեղեկատու (տարրական դպրոցի աշակերտների համար) (խմբագիր` Դ. Գյուրջինյան), Ե., 2010, էջք 14-17, 58, 62:
21 Տե՛ս, օրինակ, «Երկհնչյունների ուղղագրությունը» /Հ. Պետրոսյան, Հայերենագիտական բառարան, Ե., 1987, էջ 204-205:
22 Հայկական սովետական հանրագիտարան, հ. 11, Ե., 1985, էջ 446-447, Հ. Գրգեարյան, Ն. Հարությունյան, Աշխարհագրական անունների բառարան, Ե., 1989, էջ 356-357: Ի դեպ, ինչպես հանրագիտարանում, այնպես էլ աշխարհագրական բառարանում բրիտանական թագուհու անունը գրված է իա-ով:
23 Տաճարի անվանը հետագայում առանձին կանդրադառնանք: Պատմագիտական, արվեստաբանական և հանրագիտական հայերեն բոլոր գրքերում, ինչպես նաև մամուլում, տաճարի անունն առավելապես իա-ով է: Ի դեպ, մեր կազմած «Մեծատա՞ռ, թե՞ փոքրատառ. հայերեն բառարան-տեղեկատու»-ի առաջին հրատարակության մեջ (Ե., 2001, էջ 127) նշել ենք միայն Սուրբ Սոֆիայի տաճար գրությունը, սակայն ուսումնական գրականության մեջ հայտնված յա-ով ձևերի պարտադրանքով բառարանտեղեկատուի հաջորդ հրատարակություններում ավելացրել ենք նաև այդ տարբերակը` իբրև երկրորդ ձև, զուգագրություն: Սակայն ուսուցիչների հետ հանդիպումների ժամանակ մշտապես խոսել ենք այդ մասին` բացատրելով, որ դա ընդունելի չէ, հատկապես որ տաճարի անունն անձի հետ չի կապվում: Այսօր Սուրբ Սոֆիայի տաճարի անունը յա-ով գրելուն վճռական կողմնակից են միայն լեզվի մասնագետներից ոմանք (այն էլ անկատար կանոնի թելադրանքով):
24 Թեպետ այստեղ էլ հետևողական չեն, քանի որ կան, օրինակ, բազմաթիվ Լիլյաներ և Լիլիաներ: Մի ուսանողուհի հատուկ զգուշացնում էր, որ իր անունն անձնագրով Վիկտորիա է:
25 Պիտի ասել, որ «մաքուր» յա հազվադեպ է հնչում:
26 Արևմտահայերենն այս հարցում խնդիր ունի, թեև այդ մասին ոչ ոք չի բարձրաձայնում: Ավանդական ուղղագրությամբ գրվում է Հրաչեայ, սակայն Մետաքսիա և Արաքսիա (այս վերջինները փաստորեն օտար անունների նման ավանդույթի ուժով իա-ով են գրվում, թեպետ հստակ է, որ հայերեն կազմություններ են): Հետաքրքրական է, որ ածականի արժեքով գործածվելիս բառը կրկին գրվում է եայ-ով, օրինակ` մետաքսեայ թաշկինակ:

Հոդվածը տպագրվել է  «Հայոց լեզու և գրականություն» հանդեսում (2016, թիվ 5 (112))։ 

Նմանատիպ նյութեր
Լեզվի կոմիտեի նախագահ Դավիթ Գյուրջինյանը հոկտեմբերի 23-ին Բուխարեստում մասնակցել է «Հայոց լեզվի, այբուբենի և մշակույթի
ԴԱՎԻԹ ԳՅՈՒՐՋԻՆՅԱՆ Հայաստանը անկախ հռչակվեց հայ ժողովրդի համար պատմական ծանրագույն պայմաններում. Օսմանյան կայսրության  իրականացրած ցեղասպանության

Հայերեն ո՞ր համարժեքը կշրջանառեք Zipline-ի փոխարեն։ Առաջարկում ենք տարբերակներ․ քվեարկե՛ք մեր կայքում։⏳➡️ https://t.co/0YPQoxSY9C

Աշխարհի տարբեր երկրներում կան լեզուների թանգարաններ, որտեղ ներկայացվում են լեզուները, նրանց այբուբենները, գրային համակարգերը և այլն:

🔗https://t.co/nN8HE3mues

Հուլիսի 22-ին Դավիթ Գյուրջինյանը #ՀՊՄՀ-ում հանդիպեց սփյուռքահայ ուսուցիչների հետ։ Նա ներկայացրեց Կոմիտեի աշխատանքը, տեղեկացրեց շուտով թողարկվող https://t.co/Ax4fMcOmIb կայքի մասին։

2

❌ Նկարը ԿԱԽՎԱԾ Է պատի վրա:
❌ Պարանը ԿԱԽՎԱԾ Է ծառի վրա:

✅ Նկարը ԿԱԽՎԱԾ Է պատից:
✅ Պարանը ԿԱԽՎԱԾ Է ծառից:

ՈՒՐԱԽ և ՏԽՈՒՐ բառերն առաջացել են նույն արմատից՝ ԽՈՒՐ-ից: Խուր-խուրախ-խրախ. նշանակում է խինդ, ուրախություն:

#Ստուգաբանություն

Ավելին