Հեռախոս` (010) 266879

Էլ․ փոստ` contact@langcom.am

ՄԼԹՈՆԵՐԵ՞Ն

Եթե բառը կազմված է –երեն ածանցով, կարող ենք ենթադրել, որ մլթոներեն-ը լեզվի անուն է։

Ի՞նչ լեզու է սա, արդյոք լեզո՞ւ է, բառի բառակազմական հիմքը ո՞րն է, ի՞նչ ծագում ունի: Այս հարցերի պատասխանը չեն տալիս ժամանակակից հայերենի բացատրական բառարանները:

Ստ. Մալխասյանցի բացատրական բառարանում[1] մակբայի արժեքով և հնացած բառի պայմանական նշանով տրված են մլթօնեվար և մլթօներէն բառերը՝ «մլթոնի լեզվով» ուղիղ և  «անհասկանալի լեզվով, սաստիկ աղճատված լեզվով» փոխաբերական իմաստներով (վերջինիս համար նշված է, որ արհամարհական երանգ ունի): Բերված է ինքնաշեն օրինակ՝ «Ես մլթօներէն չեմ հասկանում, հայերէն գրեցէք»:

Ակադեմիական բացատրական բառարանում մակբայի արժեքով տրված է միայն մլթոներեն-ը՝ «անհասկանալի, անիմաստ լեզվով» բացատրությամբ[2]: Էդ. Աղայանի բառարանում մլթոներեն-ը տրված է գոյականի «անհասկանալի լեզու» և մակբայի փոխաբերական «անհասկանալի՝ անիմանալի լեզվով» իմաստներով[3]: Նույն իմաստներով կա նաև Լ. Մելիքսեթ-Բեկի հայերեն-վրացերեն բառարանում[4]։

Ըստ Ստ. Մալխասյանցի բառարանի (ինչպես ասացինք, մլթոներեն-ն այստեղ բացատրվում է նախ «մլթոնի լեզվով»)՝ մլթոներեն-ի բառակազմական հիմքն հնացած մլթօնի բառն է: Առանձին գլխաբառով տրված մլթօնի-ն գոյական է, որը մի անհայտ ցեղի անուն է և գործածվում է «վայրենաբարո, անօրեն, անհավատ» իմաստով[5]:

Ակադեմիական բարբառային բառարանում մլթոնի բառը նշված է որպես Թբիլիսիի հայ բարբառին բնորոշ միավոր, իսկ մոլթանի տարբերակը՝ Ղարաբաղի և Նոր Ջուղայի[6]: Բառային տարբերակների երկու իմաստ է տրված՝ «կռապաշտ, անօրեն, անհավատ» և «այլազգի»: Մոլթանի-ն կա հայերեն տպագիր առաջին՝ Ֆ. Ռիվոլայի հայ-լատիներեն բառարանում[7]։

Պարսիկները շիա հնդիկներին անվանում են մոլթանի [8]: Մոլթանի կոչվածները ապրում են Պակիստանի Փենջաբ վիճելի նահանգում (Մուլթան քաղաք և շրջակայք), լեզուն, որը լահնդական բարբառ է, կոչվում է մուլթանի (անգլ. Multani)։ Բառը պարսկերենից անցել է ուրիշ լեզուների, այդ թվում՝ հայերենի բարբառներին։

Հայերենում մոլթանիների՝ այդ կռապաշտ, վայրենի մարդկանց լեզուն կոչվեց մլթոներեն։ Մլթոներեն-ը նախապես, բառի ստեղծման պահին գուցեև նշանակել է «Մուլթանի հնդիկների լեզու» (որևէ վկայություն չունենք), սակայն այդ իմաստը մոռացվել է։ Բառը հայոց լեզվում գործածվում, բառարաններում էլ արձանագրվել է «անհասկանալի լեզու, այդ լեզվով խոսվող» իմաստներով. Հայաստան հասած հնդիկների՝ մոլթանիների  (կամ այլազգիների) լեզուն անհասկանալի է եղել հայերին, նրանց լեզուն նկատի ունենալով՝ առհասարակ անհասկանալի լեզուն սկսեցին կոչել մլթոներեն: Հայերեն խոսողները մեծ մասամբ անտեղյակ են բառի ծագումից։

Դ․ Գյուրջինյան,  «Հայերեն լեզվանունների յուրահատուկ մի խմբի մասին»,

  Հայագիտական հանդես Nº1 (55), Երևան, 2022, էջ 30-54։

[1] Տե՛ս Ստ. Մալխասեանց, Հայերէն բացատրական բառարան, հ. 3, Երևան, 1944, էջ 341:

[2] Ժամանակակից հայոց լեզվի բացատրական բառարան, հ. 3, Երևան, 1974, էջ 544:

[3] Էդ. Աղայան, Արդի հայերենի բացատրական բառարան, էջ 1017:

[4] Լ. Մելիքսեթ-Բեկ, Հայերեն-վրացերեն բառարան, վերամշակեց, լրացրեց և հրատարակության պատրաստեց Մ. Ռոբաքիձեն, Թբիլիսի, 1996, էջ 224:

[5] Հմմտ. Ստ. Մալխասեանց, Հայերէն բացատրական բառարան, հ. 3, էջ 341:

[6] Հայոց լեզվի բարբառային բառարան, հ. Դ, Երևան, 2007, էջ 61:

[7] F.Rivola, Dictionarium Armeno-Latinum, Միլան, 1621, էջ 166։

[8] Հմմտ. А. Г. Серебров, Историко-этнографическое описание Дагестана – 1796 г. / История, география и этнография Дагестана XVIII-XIX вв. Архивные материалы, Москва, 1958, էջ 178:

ՄԵԶ ՀԱՐՑՆՈՒՄ ԵՆ

🤔Երբեմն տարաձայնություններ են լինում՝ կապված «ամուրի» և «այրի» բառերի գործածության հետ: Խնդրում ենք պարզաբանել․ ի՛նչ իմաստ ունեն դրանք։

Պատասխանը՝ կայքում👇
https://cutt.ly/gGn98YQ

Օտար բառերի հայերեն համարժեքների ընդհանուր ցանկին կարող եք ծանոթանալ՝ այցելելով Լեզվի կոմիտեի կայք (լեզվիկոմիտե.հայ կամ http://langcom.am):
https://www.langcom.am/%d5%b0%d5%b8%d6%80%d5%a4%d5%b8%d6%80%d5%a1%d5%af-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d6%80%d5%a5%d5%b6-%d5%a8%d5%b6%d5%a4%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%a5%d5%ac%d5%ab-%d5%b0%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%aa%d5%a5%d6%84-15/

Ռուսերեն #изгой (#իզգոյ) բառը նշանակում է «իր միջավայրից վտարված անձ. վտարյալ»։
Այս օտար բառի հայերեն համարժեքը վաղուց կա, գրանցված է բառարաններում։
Այդ բառը ՎՏԱՐԱԿ-ն է։
Ավելին՝ կայքում👇
https://cutt.ly/iDmVmKJ

Ավելին
facebook